Á undanförnum mánuðum hefur meirihlutinn í Bæjarstjórn Áarborgar látið skoða möguleikana á því að virkja Ölufsá. Slík virkjun myndi nýta sér fall árinnar í gegnum bæjarfélagið og framkvæmdin tengist væntanlegum brúarframkvæmdum vegan hins nýja Suðurlandsvegar norðan við bæinn. Haldinn var íbúafundur þann 4. nóvember 2010 til að kynna íbúum þessar hugmyndir.
Á fundinum lýsti Eiríkur Bragason verkfræðingur þeirri vinnu sem unnin hefur verið að forhönnun þessa verkefnis og Sigurður Guðjónsson forstjóri Veiðimálastofnunar fór yfir þau helstu mál sem snúa að laxfiskum í tengslum við verkið. Fyrirhuguð framkvæmd væri þannig, að gerð yrði stifla í ána undir brúnni við efri Laugardælaeyjuna og vatnsborð hennar hækkað um 3 m. Í stíflunni verði lokur sem geti hleypt vatni framhjá. Vatn árinnar yrði síðan vikjað í göngum sem kæmu út í eldri farveginn neðan við Bjarg, að frádregnum 15 m3/sek, sem ætíð yrði veitt framhjá virkjuninni til að tryggja gengd fiska og lífríki í ánni.
Á fundinum komu fram ýmsar athugasemdir og ábendingar sem sneru að fjölmörgum þáttum hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar. Ég vil hér nefna nokkur atriði sem ég tel skipta máli fyrir upplýsta umræðu um þetta verkefni.
Vatn í núverandi farvegi.
Hönnuðir tala um það að halda vatni í núverandi árfarvegi til að tryggja lífríki þar. Hér er þá verið að tala um það að koma í veg fyrir að allt framhjárennslið fari niður gjána sem myndar meginfarveg árinnar og liggur með norðurbakkanum. Þetta yrði væntanlega gert með varnargörðum sem skiptu rennslinu í tvo hluta. Annar færi beint í aðalfarveginn og myndaði foss eða flúðir niður í gjána, en hinn hlutinn yrði nokkurs konar áveita á svæðið niður fyrir Laugardælaeyjarnar. Þegar kemur niður á móts við Fagurgerði eru aðstæður í farveginum þannig að þessi hluti vatnsins myndi þurfa að falla í meginstrauminn í gjánni. Eftir að vatnið er komið þangað er vandséð annað en að rennslið fari þá leið niður fyrir flúðirnar norðan kirkjunnar þar sem áin sameinast að nýju. Við myndum því sjá tvískipta á, annars vegar straumvatn í gjánni og hins vegar hægan straum á grynningum, sem síðan félli til gjárinnar einhvers staðar neðan Fagurgerðis. Til að halda vatninu á grynningunum þarf vafalaust að gera garð eftir endilangri ánni. Grynningarnar neðan við Fagurgerði, undir brúna og í bugnum norðan við kirkjuna, yrðu því þurrlendi nema í stórflóðum þegar vatn væri meira en vikjunin getur annað.
Stórflóð
Það er vel þekkt að stórflóð geta komið í Ölfusá. Það geta verið hreinræktuð leysingaflóð án jakaburðar eins og við höfum séð undanfarin ár. Reiknað er með að virkjun geti minnkað flóðahættu við Selfoss við þessar aðstæður, enda bætist þá við leið fyrir nokkurn hluta árinnar. Við slíkar aðstæður yrðu lokur stíflunnar opnaðar til að ekki myndaðist vatnsuppistaða ofan hennar.
Hættulegustu flóðin eru þó leysingaflóð að vetri, þegar snögghlánar með úrkomu og áin ryður sig með miklum jakaburði. Flóðið 1968 var af þessari gerð. Í þessum flóðum myndast gjarnan klakastíflur í ánni þar sem þrengir að rennslinu. Það er mikið áhyggjuefni hvort væntanleg stifla gæti skapað fyrirstöðu fyrir framburð jaka og þannig orðið til þess að stifla ána. Ef það gerðist þá myndi áin leita sér farvegs austur yfir Flóann. Það má einnig reikna með að virkjunin myndi ekki verða starfhæf við þessar aðstæður og er þess því ekki að vænta að hún gæti minnkað flóðaálagið. Ekki er ólíklegt að við endanlega hönnun verði að gera ráð fyrir varnargörðum á árbökkunum ofan stíflunnar til að mæta slíkum atburðum. Það þarf einnig að gera sér grein fyrir því hvaða áhrif slíkt flóð hefðu á áveitugarðana í núverandi farvegi neðan stíflunnar. Í flóðinu 1968 stíflaðist áin neðan við Selfoss, sennilega við tangann á móts við Þórustaði. Vatnsborð í bænum steig þá upp í 15.3 mys sem er nálægt inntakshæð í fyrirhugaðri virkjun. Þetta er alls ekki einstakur viðburður og verða hönnuðir að hugsa fyrir þessu. Hönnuðir nýju brúarinnar verða einnig að hugsa fyrir þessari áhættu og í því samhengi má rifja upp þá mikilfenglegu sjón þegar stórir jakar skrúfuðust niður í árbotninn og risu upp á rönd við hrönnina framan við vatnshæðarmælinn, en þar er dýpi væntanlega hátt í 10 m.
Í þriðja lagi má hugsa sér, að í lóninu ofan stíflunnar geti myndast aðstæður fyrir hrönn, þegar grunnstingull og krap stöðvast þar vegna hægs rennslis og jafnvel gæti bætt á vandann ef skafrenningur væri. Við slíkar aðstæður er ólíklegt að virkjunin verði starfhæf og alla vega þarf að hleypa talsverðu vatni framhjá til að inntakið fyllist ekki af krapa, en reynsla af sömu aðstæðum er frá innntaki Búrfellsvirkjunar við Ísakot áður en Sultartangastíflan leysti vandann að mestu.
Umhverfismat
Sú áætlun sem kynnt var á fundinum, að umhverfismat þessa verkefnis tæki aðeins eitt ár kom mjög á óvart. Reikna má með að gera þurfi umtalsverðar rannsóknir á fiskigengd og lífríki árinnar ásamt nákvæmum mælingum á farvegi og jarðfræðirannsóknum. Allar þessar rannsóknir og skýrsluskrif með úttekt á sjónrænum áhrifum taka tíma og taldi Sigurður Guðjónsson til dæmis, að eðlilegt væri að skoða gengd fiska a.m.k. tvö tímabil. Það er því líklegra að umhverfismati væri lokið eftir 2-3 ár.
Ákvörðunartaka
Það liggur fyrir eins og rakið er hér að ofan, að ásýnd árinnar mun breytast mjög mikið við þessa framkvæmd. Á fundinum komu fram þær raddir að þetta væri algerlega óásættanlegt eitt og sér og er þá ekki rætt um áhættu fyrir laxfiska og önnur áhrif. Í ljósi þessa þá verður það að teljast hæpið að eyða nú stórum fjárhæðum í framkvæmd sem mjög ólíklegt er að verði að veruleika. Ég vil því beina því til bæjarstjórnarmeirihlutans að framkvæmd verði íbúakosning um það hvort halda eigi áfram með verkefnið. Það sé þannig lagt í hendur bæjarbúa hvort eyða eigi stórum fjárhæðum í rannsóknir og umhverfismat. Að bíða með slíka kosningu þar til umhverfismatið liggur fyrir tel ég óþarft því þegar hefur verið gerð grein fyrir helstu sjónrænu áhrfiunum og áhættu vegna fiskigengdar sem ein og sér valda því að fjölmargir bæjarbúar eru framkvæmdinni algerlega mótfallnir.
Sigfinnur Snorrason,
íbúi í Árborg.
Greinin birtist í Dagskránni 11. nóvember 2010.
